تست شماره یک برای پیام ویژه تست شماره دو برای پیام ویژه این یک پیام سوم ویزه است برای ارسال این یکی از پیام چهارم های ویژه است 0
ارکان نهاد
برنامه ها
جشنواره ها
کارگاه ها
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
مسابقات
مسابفات
اسامی برندگان
حلقه های معرفت
آشنایی با حلقه های معرفت
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
کرسی های آزاد اندیشی
آشنایی با کرسی های آزاد اندیشی
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
نهضت تفسیر
آشنایی با نهضت تفسیر
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
احکام دانشجویی
مفاهیم و اصطلاحات احكام
پایگاه اطلاع رسانی مراجع معظم تقلید
احکام شرعی
دانش افزایی سیاسی
آشنایی با دانش افزایی سیاسی
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
سیاسی
مباحث روز
ولایت فقیه
انقلاب اسلامی
جریان شناسی سیاسی
بیداری اسلامی
جنگ نرم
اصطلاحات سیاسی
فرهنگی
فرق و ادیان
قرآن و احادیث
اهل بیت
مهدویت
امام خمینی
مقام معظم رهبری
سایر شخصیت ها
اجتماعی و هنری
ورزشی
نشریات
سبک زندگی
اخلاق دانشجویی
توصیه های تربیتی
فضائل اخلاقی
رذائل اخلاقی
تالار گفتگو
کرسی مجازی
هم اندیشی مجازی (ویژه اساتید)
گالری تصاویر
فیلم و کلیپ
اینفوگرافی
گالری صوتی
کاریکاتور
دانلودها

ویژگی های یک نقد سازنده

تعداد بازدید : 2741
آیا برخورد چکشی تنها راه مواجهه با انتقاد است؟/ ویژگی های یک نقد سازنده

دیرزمانی است که فرهنگ نقدشدن و نقدپذیرفتن دارای اشکالات متعددی است. بی تردید حق طبیعی هر فردی است که انتقادات و پیشنهادات خود را به صورت منطقی و مؤدبانه بیان کند و انتظار داشته باشد که مسئولان و متولیان در هر رده به این نظرات توجه کنند و خود را به عنوان خدمت ‌گزار مردم، در مقام پاسخ‌ گویی بدانند. اما باید به این نکته نیز توجه کرد که نقد کردن بی‌شک با مجادله، هتاکی و بی‌حرمتی متفاوت است و از سوی دیگر پاسخ هر انتقاد نباید برخورد چکشی باشد.

به گزارش محراب نیوز، هشت ماه و اندی از شروع فعالیت دولت یازدهم می گذرد، دولتی که با شعار اعتدال بر روی کار آمد و رئیس جمهور در اولین اظهارات خود از همه خواست تا دولت را نقد کنند و این نقد را عامل پیشرفت دولت دانست. استقبال حس روحانی از انتقاد به گونه ای بود که این موضوع را وجه تمایزی میان دولت های قبل و دولت یازدهم می دانست و به آن افتخار می کرد ولی دیری نپایید که رئیس دولت از این شعار انتخاباتی خود فاصله گرفت و کار به جایی رسید که حتی منتقدان توافق نامه زنو را کم سواد خطاب کرد و به دستور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برخی از رسانه های منتقد با دولت توقیف شدند.

»معرفی برخی وزرای نامتناسب با شعار اعتدال»، «محورهایی از گزارش صد روزه»، «برخی عزل و نصب ‌ها»، «نفی و زیر سؤال بردن همه آنچه در هشت سال گذشته انجام شده»، «برخی اقدامات نابجا در سفر به نیویورک مثل گفت‌ و‌ گوی تلفنی با اوباما یا ملاقات طولانی ظریف با کری»، «نحوه برخورد با منتقدان دولت و اهانت به آنها»، «مواردی از حاشیه و متن مذاکرات هسته‌ ای»، «مشکلات پیش آمده در جریان توزیع سبد کالا» و «موارد متعددی از تصمیمات و مواضع در حوزه فرهنگ» از جمله موضوعات بحث ‌برانگیز در ابتدای کار دولت یازدهم است که این دولت را در نوک پیکان انتقاد رسانه ها قرار داد و از سوی دیگر برای منتقدان نتیجه ای جز توقیف و تذکر به همراه نداشت.

از زمان شروع به کار دولت تدبیر و امید، تا کنون نشریات یالثارات و 9 دی توقیف شده اند و تذکرات متعدد کتبی و شفاهی به سایر رسانه های منتقد نیز داده شده است. پیش از این، علاوه بر توقیف دو نشریه فوق، سه تذکر به صراط نیوز شامل دو تذکر کتبی و یک تذکر شفاهی، تذکر به 9دی و وطن امروز و شکایت از روزنامه و یادداشت نویس وطن امروز به دلیل درج 4 یادداشت درباره توافق ژنو، در کارنامه رسانه ای دولت ثبت شده بود.

فشار بر رسانه های منتقد دولت در حالی است که چندی پیش وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به دلیل "تساهل و تسامحی که در برابر توهین به مقدسات از یک طرف و ترویج اباحه‌گری در پرداختن به موضوعات محل اختلاف و غیر ضروری از سوی دیگر در پیش گرفته" سومین کارت زرد کابینه را از نمایندگان مردم دریافت کرده بود و هنوز معلوم نیست دولت به چه دلیل کوچکترین تحرکی در رسانه ‌های منتقد را تحمل نمی‌ کند و از طرفی با رسانه‌ های همسو با خود حتی به قیمت دریافت کارت زرد مجلس، برخوردی نداشته است.

جالب اینجاست که سخنگوی دولت معتقد است که مسئولان دولت با منتقدان مدارا می کنند و مشخص نیست که اگر رویه ای غیر از مدارا را در پیش می گرفتند چند نشریه منتقد دیگر توقیف می شدند.  این اقدامات دولت تدبیر و امید در حالی صورت می گیرد که مقوله نقد از ضروریات جامعه اسلامی است و باعث پیشرفت آن می شود و از ملزومات اداره هر کشور به شمار می رود.

البته نقد بزای نقد شونده و منتقد چارچوب ها و شرایطی نیز دارد که نباید از آن غافل شد و قطعا اگر فرهنگ نقد کردن و نقد پذیرفتن، به درستی بیان شود و آداب نقد و ویژگیهای ناقدان و مرزهای روا و ناروای انتقاد به روشنی ترسیم گردد، بسیاری از تنشها و تشنجها و کشمکشها فروکش می کند و بسیاری از سستیها و کاستیها، زمینه ظهور نمی یابند، از اینرو این گزارش به بررسی آداب نقد و ضرورت بروز  و ظهور ان در جامعه پرداخته است.

انواع نقد و انتقاد در کلام مقام معظم رهبری

مقام معظم رهبری در ديدار اعضاى هيئت دولت مورخ 18/6/88 در تبیین انواع نقد و انتقاد فرمودند: "براي شنيدن نقد، سينه گشاده و روي باز و گوش شنوا داشته باشيد. هيچ ضرر نمي كنيد از اينكه از شما انتقاد كنند. البته اين انتقادهايي كه مي شود همه يك جور نيست. بعضي‏ها به قصد اصلاح نيست، بلكه به قصد تخريب است، هم از مجموعه مطبوعات خودمان، هم پشتوانه آنها. دهها راديو و تلويزيون بيگانه و رسانه‏ عمومي و بين‏المللي در اختيار حرف ها و افكاري است كه بنايش بر تخريب است. يعني هيچ بناي اصلاح ندارند. آنچه كه نقل مي كنند براي تخريب است. لذا واقعيت و غير واقعيت و خلاف واقع و ضد واقع، همه چيز در آن است. گاهي يك چيز كوچك را بزرگ مي كنند، گاهي يك چيزي كه نبوده، به عنوان يك حقيقت مسلم جلوه مي دهند. اينها البته هست. اين، تخريب است ليكن در كنار اينها، نقد هم وجود دارد. نقدهاي مصلحانه و خيرخواهانه. گاهي از سوي دوستان شماست، گاهي حتي از سوي كساني است كه دوست شما و طرفدار شما هم نيستند. گاهي به انسان يك نقدي مي شود، يك عيبجويي يا انتقادي از انسان مي شود كه آن طرف نيز دوست آدم نيست كه آدم به اعتماد دوستي او بخواهد بگويد كه خوب، ما گوش مي كنيم. نه، دوست هم نيست، اما دشمن هم نيست و دشمني‏اش هم ثابت نشده ولي نقد و انتقاد است. آن را هم حتي بايد گوش كرد. شايد در خلال اين نقدها حرفي وجود داشته باشد كه به درد ما بخورد و بايد به هر حال با سعه صدر برخورد بشود."

نقد با توجه به حساسیت‌ های اجتماعی به گونه‌ ای مطرح شود که با اقبال عمومی همراه شود

دکتر عماد افروغ جامعه شناس و استاد دانشگاه درباره چارچوب ‌ها و آداب نقد به‌ ویژه در برابر حوزه قدرت دولتی می گوید: نقد یک شرط محتوایی و یک شرط مستحب اجتماعی دارد؛ در مورد یک نقد خوب به لحاظ محتوایی بایستی به روش ‌مند بودن و مستدل بودن آن توجه کرد ولی شرط اجتماعی نقد که هیچ ارتباطی با شرط محتوایی آن ندارد به این معنی است که نقد با توجه به حساسیت‌ های اجتماعی به گونه‌ ای مطرح شود که با اقبال عمومی همراه شود.

وی ادامه داد: به عبارتی ترجیحا قطع نظر از اینکه هر نقدی در دل خود ارائه راه ‌حلی هم دارد به صورت مستقیم هم راهکار ارائه دهد. اما نه ارائه راه‌حل، نه قالب خوب و نه دلسوز بودن یا نبودن منتقد شرط نقد خوب نیست. نقد خوب همان‌طور که ذکر شد به محتوا، مضمون، مستدل بودن و مستند بودنش بستگی دارد.

جامعه بدون نقد جامعه ای مرده است

این استاد دانشگاه افزود: حتی با توجه به ضرورت‌های اجتماعی، سیاسی و ساختاری به ویژه با توجه به مفهومی تحت عنوان «قدرت دولتی» شرایط به گونه ‌ای است که این صاحبان قدرت هستند که باید دعوت به گشایش صدر و سعه صدر شوند نه منتقدان.

وی اظهار کرد: جامعه‌ای که در آن نقد و منتقد وجود نداشته باشد و به انحای مختلف سدی در برابر آنها گذاشته شود، یک جامعه مرده و گورستانی است، زیرا شاخصه مهم یک جامعه زنده و بیدار وجود نقد و منتقد است.

مسئولان در برابر تخریب‌ها و تخطئه‌ها هم از گشایش لازم برخوردار باشند و هم از آن فرصت بسازند

افروغ عنوان کرد: هم به لحاظ فلسفی و هم به لحاظ اجتماعی، اگر نقد وجود نداشته باشد اختلاف‌ ها به لایه ‌های زیرین اجتماعی می رود و نفاق حاکم می‌شود و بعضا انسان فکر می کند که وحدت، جامعه را فراگرفته است در حالی که امکان ندارد در حیات دنیوی شاهد یک وحدت کامل باشیم و این مسئله تنها مختص حیات اخروی و عالم عقل و مجردات است.

این پژوهشگر مسائل سیاسی-اجتماعی تصریح کرد: نشئه دنیا، نشئه اختلاف و تفاوت است لذا این تفاوت‌ها باید بروز و ظهور پیدا کند تا از دل تضارب بین افکار و اختلافات، یک رأی و نظر سوم یا صوابی شکل بگیرد که در این باره امام علی(ع) در تعبیری می فرمایند: «آراء را به هم بزنید تا صوابی متولد شود». همچنین امیرالمؤمنین در تعبیر زیبای دیگری می‌فرمایند: «کثرة الوفاق نفاق».

وی تأکید کرد: بنابراین باید شرایط مساعد برای نقد و انتقاد فراهم شود و مسئولان باید سعه صدر داشته باشند و حتی در برابر تخریب‌ها و تخطئه‌ها به تعبیر امام(ره)، هم از گشایش لازم برخوردار باشند و هم از آن فرصت بسازند. به عبارتی اگر کسی تخریب می کند اتفاقا این فرصت خوبی برای دولت‌مردان است که به آن پاسخ مستدلی بدهند و این به لحاظ اجتماعی هم بازتاب خوبی خواهد داشت که افکار عمومی شاهد باشند که کسی تخریب می‌کند و طرف مقابل جواب قانع‌کننده می‌دهد.

برخی مسئولان تصور می‌کنند نباید به آنها نقدی وارد کرد

افروغ اظهار کرد: متأسفانه این در کشور ما بر عکس است، به نوعی حالتی است که برخی مسئولان تصور می‌کنند نباید به آنها نقدی وارد کرد و اهرم‌های مختلفی هم برای جلوگیری از انتقاد از زور و ثروت گرفته تا روش‌ها و فرآیندهای اغوایی و همراه با فریب در اختیار خود دارند.

وی افزود: متأسفانه پس از انقلاب اسلامی رابطه قدرت - ثروت به رابطه قدرت - منزلت تسری پیدا کرده است و حالتی در جامعه بعضا ایجاد می‌شود که این منتقدین هستند که باید نزد مردم زیر سؤال بروند در حالی که اصلا این‌گونه نیست و نباید باشد.

فقط می‌توان به منتقد توصیه اخلاقی و اجتماعی کرد

این استاد دانشگاه تصریح کرد: منتقد که نباید از کسی اجازه بگیرد و گشایش صدر داشته باشد، بلکه فقط می‌توان به منتقد توصیه اخلاقی و اجتماعی کرد که در واقع اگر نقد همراه با راه حل ارائه دهد بهتر است، قالب نقدش محترمانه و مؤدبانه باشد بهتر است، دلسوزانه و با نیت خیرخواهانه باشد بهتر است، اما این موارد هیچ ربطی به نقد خوب ندارد، زیرا همان داستان دوستی خاله خرسه پیش می‌آید؛ یعنی کسی می تواند کاملا دلسوز باشد اما در پس این دلسوزی، آگاهی و نقد عالمانه وجود نداشته باشد که نتیجه عکس هم می‌هد.

یک جامعه منتقد به راحتی شکل نمی‌گیرد

وی درباره موانع شکل‌گیری جامعه‌ای منتقد ابراز کرد: البته من معتقدم یک جامعه منتقد به راحتی هم شکل نمی‌گیرد و زمان می‌برد. یعنی هم باید جامعه به درجه‌ای از حکمت رسیده باشد و هم نهادهای ناظر و نهادهای مدنی به درجه‌ای از تشکل، جرئت و جسارت رسیده باشند که اجازه ندهند صاحبان قدرت تصویر دیگری از خودشان و جامعه سالم به دست بدهند. این مسئله زمان می‌برد و موانع بسیاری متاسفانه بر سر راه ما وجود دارد.

منتقدان باید میان نقد و نقدشونده تفکیک قائل شوند

افروغ درباره آفت مهم نقد اظهار کرد: نکته مهم دیگر در آداب و ویژگی نقد این است که منتقدان باید میان نقد و نقدشونده تفکیک قائل شوند؛ به عبارتی نقد باید متوجه محتوای یک فکر و الگو و عمل باشد نه شخصیت افراد. این همان تفکیکی است که برگرفته از تعبیر امام علی(ع) مبنی بر «انظر الی ما قال ولا تنظر الی من قال. به آنچه گفته میشود توجه شود نه آنکه می گوید» است.

نماینده اسبق مجلس اظهار کرد: متأسفانه برخی از منتقدین ما این تفاوت و تفکیک را قائل نمی‌شوند که من اساسا این عده را منتقد نمی‌دانم؛ یعنی فحاشی و بدگویی را با نقد یکی گرفته اند در حالی که فحاشی متوجه شخصیت فرد است در حالی که نقد متوجه فکر فرد است و معمولا هم هتاکی‌ها و بی حرمتی‌ها به فرد مورد نظر نتیجه عکس می دهد که به کرات شاهد نتیجه عکس آن بوده و هستیم.

وی ادامه داد: این از موارد مهمی است که در نقد باید به آن توجه کرد تا سبب رشد جامعه و ارتقای فرهنگ پژوهش در جامعه شود، تا اگر کسی خواست فرد دیگری را نقد کند براساس سند و مدرک این کار را انجام دهد نه اینکه خدای ناکرده شخصیت فردی را آماج حملات غیرمنصفانه و غیراخلاقی قرار دهد.

باید به شرایط زمانی و مکانی توجه کرد

افروغ درباره اهمیت شرایط اجتماعی در نوع و نحوه نقد گفت: هر چند شرط اجتماعی ربطی به نقد خوب ندارد اما باید به شرایط زمانی و مکانی توجه کرد. وقتی جامعه هنوز آمادگی و قابلیت لازم برای پذیرش برخی از انتقادات را ندارد باید توجه کرد که از عیار و وزن نقد نکاست اما در قالبی مناسب جامعه آن را ارائه داد.

وی یادآور شد: در سیره ائمه(ع) نیز بسیار بر ادب تصریح شده است که همان توجه به شرایط اجتماعی است تا نقد اثرگذار باشد در عین اینکه حساسیت‌ها و ظرفیت‌های جامعه هم در نظر گرفته می‌شود. البته این بدین معنی نیست که حساسیت‌های اجتماعی به گونه‌ای ترسیم شود که  راه را بر نقد ببندد. حتی اگر امر بر نقد کردن و نقد نکردن به دلیل حساسیت‌های اجتماعی شد باید نقد شود «ولو بلغ مابلغ» و پای آن نقد نیز ایستاد.

امام(ره) که می‌فرمایند «حتی تخطئه هم از مواهب الهی است»

افروغ در پایان در تبیین این سخن امام(ره) که می‌فرمایند «حتی تخطئه هم از مواهب الهی است» اظهار کرد: این تعبیر امام(ره) به این معنا نیست که امام(ره) به منتقدان توصیه کنند که تخطئه کنند زیرا اخلاقی نیست بلکه این صحبت امام(ره) بیشتر متوجه این مسئله است که مسئولان گشایش صدر بیشتری در مقابل نقد حتی با وجود تبدیل شدن آن به تخطئه و تخریب داشته باشند.

نقد کردن و نقد پذیری، سرمایه ای ارزنده برای اصلاح فرد و جامعه به شمار می رود و شناخت کاستیها و تلاش برای زدودن آنها گامی است اساسی در رسیدن به رستگاری فردی و اجتماعی. از این رو انتظار می رود در سال جدید منتقدان و مسئولین طبق فرمایش مقام معظم رهبری با شرح صدر با یکدیگر برخورد کنند تا شاهد پیشرفت روزافزون کشورمان باشیم و فضای جامعه را از تنش ها به دور نگه داریم.