تست شماره یک برای پیام ویژه تست شماره دو برای پیام ویژه این یک پیام سوم ویزه است برای ارسال این یکی از پیام چهارم های ویژه است 0
ارکان نهاد
برنامه ها
جشنواره ها
کارگاه ها
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
مسابقات
مسابفات
اسامی برندگان
حلقه های معرفت
آشنایی با حلقه های معرفت
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
کرسی های آزاد اندیشی
آشنایی با کرسی های آزاد اندیشی
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
نهضت تفسیر
آشنایی با نهضت تفسیر
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
احکام دانشجویی
مفاهیم و اصطلاحات احكام
پایگاه اطلاع رسانی مراجع معظم تقلید
احکام شرعی
دانش افزایی سیاسی
آشنایی با دانش افزایی سیاسی
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
سیاسی
مباحث روز
ولایت فقیه
انقلاب اسلامی
جریان شناسی سیاسی
بیداری اسلامی
جنگ نرم
اصطلاحات سیاسی
فرهنگی
فرق و ادیان
قرآن و احادیث
اهل بیت
مهدویت
امام خمینی
مقام معظم رهبری
سایر شخصیت ها
اجتماعی و هنری
ورزشی
نشریات
سبک زندگی
اخلاق دانشجویی
توصیه های تربیتی
فضائل اخلاقی
رذائل اخلاقی
تالار گفتگو
کرسی مجازی
هم اندیشی مجازی (ویژه اساتید)
گالری تصاویر
فیلم و کلیپ
اینفوگرافی
گالری صوتی
کاریکاتور
دانلودها

نظام اقتصادی امیرالمؤمنین (ع) ، لیبرالی یا سوسیالیستی؟

تعداد بازدید : 1011
نظام اقتصادی امیرالمؤمنین (ع) ، لیبرالی یا سوسیالیستی؟

با توجه به اینکه اسلام دارای جهان بینی و ایدئولوژی خاصی است، باید دارای نظام اقتصادی منحصر به خود و برگرفته از مبانی ایدئولوژیک خود باشد. بر اساس میزان تفاوت‌هایی که بین جهان بینی اسلام و غرب وجود دارد، به‌‌ همان میزان در نظام اقتصادی آن می‌توان تفاوت‌هایی را شاهد بود. به گونه‌ای که برخی از ارزش‌ها در نظام سرمایه داری غرب در نظام اقتصادی اسلامی ضد ارزش حساب می‌آید. در این بحث به برخی از مبانی اقتصادی اسلام از نگاه امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع) می‌پردازیم.
آزادی‌ اقتصادی‌ و اقتصاد آزاد
امیرالمومنین آزادی بی‌حد و حصر فعالیت‌های اقتصادی را نمی‌پذیرند و خطاب به مالک می‌فرمایند: بر کار آنان‌ (بازرگانان) نظارت‌ کن‌ خواه‌ در حضور تو باشند یا در شهرهای‌ تو. با وجود این‌ بدان‌ که‌ در بسیاری‌ از ایشان‌ سختگیری‌ در معامله، و تجلی‌ زشت، و احتکار برای‌ سودجویی، و زورگویی‌ در فروختن‌ جنس‌ وجود دارد، (با نرخ‌گذاری‌ دلخواه‌ و آزاد)، که‌ این‌ همه‌ مایه زیان‌ عموم‌ مردم‌ و ننگ‌ و عیب‌ بر زمامداران‌ است. پس‌ از احتکار جلوگیری‌ کن... و هرکس‌ پس‌ از نهی‌ کردن‌ تو باز به‌ احتکار بپردازد، او را کیفر ده‌ و بدون‌ زیاده‌روی‌ تنبیه‌ کن. (۱)
 لیبرالیسم‌ اقتصادی، به‌عنوان‌ خاستگاه‌ اصلی‌ بیعدالتی، و سرچشمه‌ توازن‌ شکنی، و ایجاد طبقات‌ و فاصله‌های‌ وحشتناک‌ معیشتی، و پیدایش‌ سرمایه‌داری‌های‌ تجاوزکار و کمبودداریهای‌ ویرانگر، در منطق‌ امام (ع) محکوم‌ است. در اجتماعی‌ که‌ جریان‌ اقتصاد آزاد، و لیبرالیسم‌ اقتصادی، سیاست‌ اقتصادیِ‌ دولت‌ها را تشکیل‌ می‌دهد، و هیچگونه‌ نظارت‌ و محدودیتی‌ در نظام‌ تولید و توزیع‌ و مصرف‌ نیست، بی‌تردید توازن‌ اقتصادی‌ بر هم‌ خواهد ریخت، و اکثریت‌ توده‌های‌ مردم، با فشارهای‌ معیشتی‌ کوبنده‌ روبرو خواهند گشت.
 امام‌ علی (ع) می فرماید: «... یأکل‌ عزیز‌ها ذلیل‌ها (۲)؛ قدرتمندان‌ دنیا ناتوان‌ را می‌خورند. چگونه‌ می‌شود به‌ بهانه‌ اینکه‌ آزادی‌ اقتصادی‌ برای‌ رقابت‌ مفید است‌ و موجب‌ توسعه‌ اقتصادی‌ می‌گردد، دست‌ گروهی‌ آزمند و افزونخواه‌ و مال‌ اندوز را در جامعه‌ باز گذاشت، و آنان‌ را چون‌ زالوهای‌ خونخوار به‌ جان‌ مردم‌ افکند، و توده ملت‌ را فدای‌ توسعه‌ سرمایه‌داری‌ کرد، و بر کارشان‌ نظارتی‌ نداشت؟
 گستاخی‌ها و خودخواهیهای‌ سرمایه‌داری‌ و نظام‌ اقتصاد آزاد بود که‌ جامعه‌های‌ بشری‌ را به‌ دو طبقه‌ و جهان‌ را به‌ دو بخش‌ پیشرفته‌ و عقب‌ افتاده‌ تقسیم‌ کرد، و فقر و فلاکت‌ را برای‌ بخشهای‌ عظیمی‌ از جامعه‌های‌ انسانی‌ به‌ ارمغان‌ آورد و سرمایه‌ها را به‌ جیب‌ طبقات‌ بر‌تر و اندک‌ سرازیر کرد، و بی عدالتی‌ و بیدادی‌ فراگیر را بر انبوه‌ توده‌های‌ انسانی‌ سایه‌گستر ساخت، و بردگیهایی‌ پدید آورد، بسی‌ سهمگین‌تر از بردگیهای‌ گذشته.
 عدل‌ گراییِ‌ امام‌ و تعادل‌بخشی‌ او، دقیقاً‌ در همین‌ راستا قرار دارد، و با همین‌ انگیزه‌ و آرمان‌ است‌ که‌ نظارت‌ بر جریان‌ اقتصاد و بازار‌ها و کارگاه‌ها و مزارع‌ و نوع‌ مصرف‌ مردمان‌ و چگونگی‌ بهره‌برداری‌ از مواهب‌ طبیعی‌ را لازم‌ می‌داند. زیرا که‌ در پرتو عدل‌ و میزان‌ عدالت‌ است‌ که‌ از ظلم‌ اقتصادی‌ و تجاوز به‌ حقوق‌ مردم‌ جلوگیری‌ می‌شود، و همه‌ چیز به‌ همه‌کس‌ می‌رسد.
 از نظر امیرالمومنین حکومت باید بر مراحل مختلف فعالیت‌های اقتصادی نظارت داشته باشد تا توده مردم قربانی افزون خواهی دنیاطلبان و قدرتمندان نگردند. در دوران‌ زمامداری، امام‌ شخصاً بر بازار نظارت‌ می‌کند، و از نزدیک‌ چگونگی‌ داد و ستد‌ها را با دقت‌ می‌نگرد، و آنگاه‌ که‌ یکی‌ از یارانش‌ می‌گوید:«اجازه‌ بدهید که‌ نظاره‌گری‌ بر بازار را من‌ برعهده‌ بگیرم‌ و بار این‌ زحمت‌ را از دوش‌ شما بردارم.» امام‌ درپاسخ‌ می‌فرماید:«ما نصحتنی‌ یا اصبغ؛ (۳) خیرخواهی‌ نکردی‌ ای‌ اصبغ! یعنی‌ چون‌ این‌ وظیفه‌ مهم‌ برعهده شخص‌ زمامدار (و سازمان‌ دولت) است، نباید آنرا به‌ دیگران‌ واگذارد تا مباد که‌ از این‌ راه‌ سستی‌ و بی‌دقتی‌ روی‌ دهد و در جایی‌ یا بخشی‌ از جامعه‌ فساد اقتصادی‌ پیش‌ آید.
 در مرکز حکومت‌ امام‌ نیز این‌ سامان‌یابی‌ زندگی‌ پدید گشت‌ و بند و زنجیرهای‌ تبعیض‌ و بی‌عدالتی‌ گسسته‌ شد. امام‌ علی (ع):«ما اصبح‌ بالکوفةِ‌ احدٌ‌ الا‌ ناعِماً، ان‌ اَدناهُم‌ منزلَة، لیأکل‌ البُر، و یجلس‌ فی‌ الظل، و یشرب‌ من‌ مأ الفرات (۴) همة‌ مردم‌ کوفه‌ اکنون‌ دارای‌ وضعیت‌ خوبی‌ هستند، حتی‌ پایین‌ترین‌ افراد، نان‌ گندم‌ می‌خورد، خانه‌ دارد، و از آب‌ آشامیدنی‌ خوب‌ استفاده‌ می‌کند. این‌ مرحله‌ از تامین، در شرایط‌ زندگی‌ آن‌ روز، بسیار قابل‌ قبول‌ بوده‌ است، امروز نیز - با همة‌ پیشرفت‌ها در سطح‌ زندگی‌ - همه مردمان‌ دارای‌ چنین‌ زندگیی‌ نیستند. آمارهای‌ تغذیه، نوع‌ مسکن‌ و آب‌ آشامیدنی‌ و چگونگی‌ زندگی‌ در کشور‌ها، به‌ روشنی‌ بیانگر این‌ حقیقت‌ است. و انسانهای‌ بیش‌ از میلیارد را می‌نگریم‌ که‌ همواره‌ در اسارت‌ آب‌ سالم‌ و غذای‌ مناسب‌ و مسکن‌ و نیازهای‌ ضروری‌ روزمره‌ هستند. و این‌ رهبری‌ عدل‌گسترِ‌ علوی‌ است‌ که‌ در دوران‌ زمامداری‌ کوتاه‌ و نمونه‌ خود، ماهیت‌ روابط‌ اقتصادی‌ را دگرگون‌ کرد و جامعه‌ را به‌ سامانی‌ درخور رساند و حد ‌لازم‌ زندگی‌ را برای‌ همه‌ تأمین‌ کرد (دست‌ کم‌ در کوفه)، و آزادی‌ واقعی‌ را به‌ مردمان‌ ارزانی‌ داشت.
 استئثار (ویژه‌سازی) و انحصارگرایی
در اندیشه علوی حاکمان باید سخت مراقب اطرافیان و نزدیکان خود باشند زیرا این افراد به دلیل خویشاوندی و دوستی‌ای که با حاکمان دارند خود را تافته جدابافته از پیکره جامعه می‌شمارند و توقعات بی‌جایی دارند. در نگاه امیرالمومنین انحصار طلبی و ویژه خواری ممنوع و موجب هلاکت و نابودی است، نمونه این انحصار گرایی در زمان خلافت عثمان عینیت یافت. امام‌ علی (ع) می‌فرمایند: «من‌ یستأثر من‌ الاموال‌ یهلک (۵)؛ٰ هر کس‌ انحصارطلبی‌ کند (و بخشی‌ از اموال‌ را به‌ خود اختصاص‌ دهد و در انحصار خود گیرد)، هلاک‌ خواهد شد.» کسانی‌ که‌ اموال‌ عمومی‌ و امکانات‌ خدادادی‌ را که‌ برای‌ بهره‌برداری‌ همگانی‌ است‌ ویژه خود و نزدیکان‌ خود می‌سازند، و به‌ خود و فامیل‌ خود اختصاص‌ می‌دهند، اهل‌ «استئثارند.» استئثار (انحصارطلبی‌ و نظام‌ انحصاری)، از ره‌آوردهای‌ شوم‌ سرمایه‌داری‌ و حکومتهای‌ وابسته‌ به‌ سرمایه‌داران‌ است. و آن‌ در لغت‌ به‌ این‌ معناست‌ که‌ انسان‌ مال‌ و متاع‌ یا چیزی‌ را که‌ مورد میل‌ و رغبت‌ و نیاز دیگران‌ است، ویژه خویش‌ سازد، و با خودکامگی‌ و استبداد دست‌ دیگران‌ را از آن‌ کوتاه‌ کند.
 استئثار اموال‌ و منابع‌ طبیعی، از عوامل‌ مهم‌ انحصارات‌ بزرگ‌ اقتصادی‌ و تقسیم‌ نابرابر و غیرعادلانه ثروت، و پیدایش‌ طبقه غنی‌ مترف‌ و مسرف، و فقیر تهیدست‌ و بی‌نواست‌ و این‌ کاری‌ است‌ برخلاف‌ سنت‌ آفرینش‌ و هدف‌ از خلقت‌ مواهب‌ طبیعی؛ زیرا که‌ اصل‌ در نظام‌ آفرینش‌ بر تعمیم‌ نفع‌ و بهره‌برداری‌ عمومی‌ است. در جهان‌بینی‌ امام‌ علی (ع)، انسان‌ها آفریده‌های‌ خدا، و اعضای‌ خانواده بزرگی‌ هستند که‌ خانواده خدایی‌ نام‌ دارد: امام‌ علی (ع): «... عیاله‌ الخلائق، ضمن‌ ارزاقهم، و قدرَ‌ اقوالَهم (۶) آفریده‌ها (مردمان) خانوادة‌ خدایند که‌ روزی‌ آنان‌ را تضمین‌ کرده‌ و قُوتشان‌ را معین‌ فرموده‌ است.» بنابراین، همه انسان‌ها در زمین‌ مأموریتی‌ یگانه‌ دارند، و همه‌ باید از خوان‌ گسترده‌ خدایی‌ بهره‌برداری‌ کنند، و معیشت‌ و زندگی‌ خود را تامین‌ نمایند، و برای‌ آیندگان‌ نیز باقی‌ بگذارند که‌ آنان‌ نیز ذی‌حقند.
 امام‌ علی (ع) از آغاز پذیرش‌ حکومت‌ و خلافت، با این‌ ویژه‌سازی‌ها درگیر شد، و لحظه‌ای‌ در این‌ مبارزه‌ درنگ‌ نکرد؛ زیرا که‌ «استئثار» و انحصارگرایی‌ را ضد عدل‌ و تعادل‌ اجتماعی‌ می‌دانست. او در جایی می‌فرماید: «استأثر عثمان‌ فاسأ الاثرة... و - عزوجل‌ - حکم‌ واقع‌ فی‌ المستأثر... (۷)؛ عثمان‌ در تقسیم‌ اموال‌ عمومی‌ گزینشی‌ عمل‌ کرد (اموال‌ را ویژه کسان‌ مخصوص‌ ساخت) و خدای‌ بزرگ‌ درباره کسانی‌ که‌ اموال‌ و امکانات‌ مردم‌ را ویژه خود (و نزدیکان‌ خود) می‌سازند، حکم‌ قطعی‌ (و روشن) دارد.» این‌ ویژه‌سازی‌ و انحصارگرایی، یکی‌ از محورهای‌ انحراف‌ و ستمبارگی‌ حاکمیت‌ اموی‌ بوده‌ و همین‌ امام‌ را بر آن‌ داشت‌ که‌ با آنان‌ به‌ نبردی‌ خونین‌ برخیزد و در این‌ راه‌ ذره‌ای‌ چشم‌پوشی‌ نکند، و شیوة‌ دادگریِ‌ بی‌همتایی‌ را بر بلندای‌ تاریخ‌ به‌تصویر کشد.
 امام‌ علی (ع) همچنین در جایی دیگر می‌فرماید: «... و لم‌ اجعل‌ها (الاموال) دولة‌ بین‌ الاغنیأ (۸)؛ من‌ اموال‌ را میان‌ ثروتمندان‌ به‌ گردش‌ نینداختم.» این‌ زمامداری، از شیوه‌های‌ اقطاعی‌ و تیول‌داری‌ حکومت‌های‌ خودکامه‌ و غیرمردمی، به‌ شدت‌ دوری‌ کرد، و اموال‌ و انفال‌ و منابعی‌ را که‌ به‌ ناحق‌ روانه‌ خانه‌های‌ اشراف‌ و بستگان‌ حکومت‌ها شده‌ بود، به‌ بیت‌المال‌ بازگرداند، و در اختیار همگان‌ قرار داد. در کتاب‌ «نهج‌البلاغه» بار‌ها و بار‌ها از بازپس‌گیری‌ اموال‌ مجرمان‌ سخن‌ رفته‌ است.
 در پایان‌ شایسته‌ است، فرازی‌ از عهدنامه مالک‌ اشتر را نیز بازگو کنیم. امام‌ بخاطر نقش‌ ویرانگر و تعادل‌شکنی‌ را که‌ «استئثار» و ویژه‌سازی‌ و خاصه‌خواهی‌ دارد، مالک‌ اشتر را از آن‌ بیم‌ می‌دهد که‌ مباد به‌عنوان‌ والی‌ مصر کسانی‌ از بستگان‌ و اطرافیان‌ به‌ تو نزدیک‌ شوند و از تو امتیازاتی‌ بخواهند. امام‌ علی (ع): «.. و ایاک‌ و الاستئثار بما الناس‌ فیه‌ اُسوة... (۹) بپرهیز از ویژه‌سازی‌ (خاصه‌خواهی‌ و طبقه‌پروری) در چیزهایی‌ که‌ همة‌ مردم‌ در آن‌ها برابرند...» گرچه‌ امام‌ از مالک‌ اشتر، نگرانی‌ ندارد؛ لیکن‌ این‌ دستورنامه‌ حکومتی‌ برای‌ آیندگان‌ و همه حکومتگران‌ است.
 محمد سعید پروین

پی نوشت‌ها:
 
•    نهج‌ البلاغة/ ۱۰۱۷
•    الحیاة‌ ۳/۱۹۸
•    الحیاة‌ ۶/ ۴۶۶
•    مناقب‌ ۲/۹۹
•    الحیاة‌ ۳/ ۱۰۳
•    نهج‌البلاغه/ ۲۳۰
•    نهج‌البلاغه/ ۸۸۲
•    کافی‌ ۸/ ۶۱
•    نهج‌ البلاغه/ ۱۰۳۱
 
منابع:

الحیات / محمدرضا حکیمی، محمد حکیمی، علی حکیمی
امام علی (ع) عدل و تعادل / محمد حکیمی
آسیب‌شناسی حکومت دینی از دیدگاه امام علی (ع) / غلامرضا پیشقدم