تست شماره یک برای پیام ویژه تست شماره دو برای پیام ویژه این یک پیام سوم ویزه است برای ارسال این یکی از پیام چهارم های ویژه است 0
ارکان نهاد
برنامه ها
جشنواره ها
کارگاه ها
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
مسابقات
مسابفات
اسامی برندگان
حلقه های معرفت
آشنایی با حلقه های معرفت
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
کرسی های آزاد اندیشی
آشنایی با کرسی های آزاد اندیشی
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
نهضت تفسیر
آشنایی با نهضت تفسیر
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
احکام دانشجویی
مفاهیم و اصطلاحات احكام
پایگاه اطلاع رسانی مراجع معظم تقلید
احکام شرعی
دانش افزایی سیاسی
آشنایی با دانش افزایی سیاسی
برنامه های آتی
برنامه های اجرا شده
سیاسی
مباحث روز
ولایت فقیه
انقلاب اسلامی
جریان شناسی سیاسی
بیداری اسلامی
جنگ نرم
اصطلاحات سیاسی
فرهنگی
فرق و ادیان
قرآن و احادیث
اهل بیت
مهدویت
امام خمینی
مقام معظم رهبری
سایر شخصیت ها
اجتماعی و هنری
ورزشی
نشریات
سبک زندگی
اخلاق دانشجویی
توصیه های تربیتی
فضائل اخلاقی
رذائل اخلاقی
تالار گفتگو
کرسی مجازی
هم اندیشی مجازی (ویژه اساتید)
گالری تصاویر
فیلم و کلیپ
اینفوگرافی
گالری صوتی
کاریکاتور
دانلودها

فرق و مذاهب

تعداد بازدید : 3065

فرق و مذاهب

واژه شناسی

فِرَق جمع «فرقه» است و فرقه به معنی، دسته، گروه و طائفه آمده است. مذهب را اهل لغت به شعبهای از دین، روش، طریقه، دین و كیش معنی نمودهاند. در عربی نویسندگان كتابهای تاریخ ادیان و مذاهب از دو واژه «ملل ونحل» استفاده نمودهاند. ملت در لغت عربی، به معنی شریعت و دین است، آنچه را كه خداوند برای رسیدنِ بندگانش به سعادت، بواسطه انبیاء وضع نموده است ملت است و جمع آن ملل است. نِحَل جمع نِحلَه به معنی دین و مذهب و ادعاء و یا ادعای باطل آمده است.

واژه ملت در قرآن كریم مكرر مورد استفاده قرار گرفته است و به دو معنای آئین الهی و حق و یا باطل و غیر الهی بكار رفته است: در مورد آئین الهی میفرماید:

«ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّهَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً»؛ آن گاه به تو وحی كردیم كه از آئین حنیف ابراهیم (آئین توحید) پیروی كن.

و در مورد آئین غیر الهی میفرماید: «إِنِّی تَرَكْتُ مِلَّهَ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ كافِرُونَ»؛ من آئین قومی را كه به خدا ایمان نمیآورند و به آخرت كفر میورزند رها كردهام.

قرآن در مقام استعمال پیوسته كلمه «مله» را به گروهی یا شخصی اضافه میكند و نسبت میدهد»

موارد استعمال این واژه در قرآن كریم بیش از نه مورد میباشد. واژه نحله به معنی مورد بحث در قرآن كریم استعمال نشده است. در اصطلاح نویسندگان تاریخ ادیان و مذاهب هم این واژه به معنی لغوی آن بكار گرفته شده است.

موضوع ، فایده و كاربرد

این دانش همان گونه كه از نام آن پیداست به بحث در مورد مكتبهای فكری و شعب درون یك دین میپردازد و تاریخ تولد و تطور آنها را مورد توجه قرار میدهد و «در قلمرو تاریخ علوم جا میگیرد» و بخشی از تاریخ ادیان و مذاهب است. قابل ذكر است كه كلمه «مذهب» به معنی دین و آئین در اصطلاح علماء همانند معنای لغوی آن، استعمال شده است و بعضی دو واژه ملل و نحل در عربی را معادل فرق و مذاهب كلامی در فارسی دانستهاند.

فایده و كاربرد این علم را میتوان در موارد زیر خلاصه نمود:

1. شناخت ادیان و مذاهب و شعب مختلف آنها و آشنایی با تولد و رشد و توسعه آنها و یا ازبین رفتن آنها و علل این مسائل.

2. آگاهی از جهات اشتراك و اختلاف فرق و مذاهب.

3. نقد مستدل و مستند فرق و مذاهب

4. دفاع از دین حق

این مواد كلیات فوائدی است كه میتواند بر این علم مترتب باشد، البته كاربرد این دانش فقط در این موارد خلاصه و محصور نمیگردد، برای نمونه گاه قدرت طلبان، جهت پیشبرد اهداف خویش از شناخت ادیان و فرقههای مختلف آنها استفاده نموده و به اهداف سیاسی خویش از طریق آشنایی با ادیان و تأثیر بر پیروان آنها دسترسی پیدا میكنند.


تاریخچه

بحث از فرق و مذاهب در میان انسانها به شكل مدون و غیر مدون رایج بوده است. تاریخ فرق و مذاهب را، در میان مسلمانان از زمان پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ در قرآن مییابیم. «برای نمونه در سوره بقره حدود شصت آیه[12] سرگذشت بنی اسرائیل و قانون شكنیهای آن قوم را ذكر نموده است» راجع به اقوام گذشته: قوم نوح، لوط، قوم ابراهیم، شعیب و... گزارشهای در قرآن آمده است.

راجع به فرق اسلامی، اولین سند مكتوب كه از زمان صحابه مانده است، احتجاج حضرت علی ـ علیه السلام ـ در جواب معاویه است. این احتجاج در واقع رد شیعه بر عثمانیه است كه حضرت با استدلالی محكم سخن معاویه را رد میكند، در این زمینه در میان صحابه نمونههای متعددی میتوان یافت».

پیشینه این علم در مرحله تألیف و نگارش در بین مسلمانان دقیق در دست نیست. گزارش گران رجالی از كتابهای كه در نیمه نخست قرن اول هجری نوشته شده است، و هم چنین در نیمه دوم قرن دوم هجری خبر دادهاند. بعضی از كتابهای فرق از قرن سوم در دسترس است، و مورد استفاده علاقه مندان این علم واقع میشود.

بنیانگذاران

قدیمیترین كتبی كه در زمینه فرق و مذاهب موجود است كتابهایی است كه در قرن سوم هجری توسط دانشمندان شیعه به رشته تحریر در آمده است و اكنون مورد توجه محققین این رشته میباشد. كتاب «فرق الشیعه» تألیف ابومحمد حسن بن موسی نوبختی متوفای حدود 300 هجری، تحت عنوان فرق الشیعه نوبختی برای اولین بار در سال 1379 هجری قمری با مقدمه و تعلیقات استاد سید محمد صادق بحرالعلوم در نجف چاپ شد و ترجمه آن توسط دكتر شكور در سال 1361 هجری شمی در تهران انتشار یافت. كتاب دیگری كه از قرن سوم هجری موجود است، فرق الشیعه اشعری است كه این دانشمند در 299 یا 300 در گذشته است از این كتاب به المقالات و الفرق یاد شده است.
از میان مصنفان شیعه پنجاه سال قبل و یا بعد از وفات نویسندگان این دو كتاب، یعنی در فاصله سالهای 247 هجری قمری تا 356 هجری قمری نام نویسندگان دیگری در كتاب
های رجالی و تاریخ ذكر شده است:

<!--[if !supportLists]-->1.  <!--[endif]-->ابو عیسی محمد بن هارون وراق كه در سال 247 هجری قمری وفات یافته است از علمای معروف علم كلام در قرن سوم هجری است، وی كتابی در فرق شیعه به نام «اختلاف الشیعه» داشته و از متكلمان بزرگ امامیه محسوب میشود.

<!--[if !supportLists]-->2.  <!--[endif]-->نجاشی ‌در رجال خود از «محمد بن احمد نعیمی» از اصحاب امام حسن عسكری ـ علیه السلام ـ ، امامت (254 تا 260هـ. ق) نام میبرد كه كتابی در مورد فرق الشیعه نوشته است، و نجاشی از كتاب او به نام البهجه روایت كرده است.

<!--[if !supportLists]-->3.  <!--[endif]-->ابوالقاسم نصر بن صباح بلخی كتابی به نام «فرق الشیعه» داشته است، كشی در رجال خود مكرر از نصر بن صباح و كتاب فرق الشیعه او یاد میكند.

در مورد كتابهای قرن اول و دوم هجری قمری پیرامون فرق و مذاهب نقل شده است كه در ایام خلافت مهدی عباسی (132ـ135) «ابن مفضل» كتابی به نام صنوف الفرق به رشته تحریر درآورد و كتاب به دستور مهدی عباسی بر مردم خوانده میشد، هشام بن حكم میگوید من دیدم این كتاب در باب الذهب مدینه بر مردم خوانده میشد و بار دیگر دیدم كه در فضاء قرائت شد. اما از این كتاب غیر از این خبر، هیچ نشانهای دیگر وجود ندارند،‌ علاوه بر این احتمال این كه نوشتهای مختصر همانند یك گزارش پیرامون معرفی فرقهها بوده، به گونهای كه اطلاعات كه مورد توجه مهدی عباسی را در زمینه فرقههای دینی به مردم ارائه میداده است زیاد است.

كتابی هم درباره فرق به ضرار بن عمرو كه در نیمه نخست قرن اول هجری میزیسته است نسبت داده شده است. در مورد كیفیت این كتاب و نویسنده آن اطلاعات زیادی در دسترس نیست.

ارزشمندی مجموعههای فرق و مذاهب

مؤلف و روایتگر ملل و نحل و فرق و مذاهب اگر از شجاعت علمی لازم و روحی صادق و بدون تعصب بهرهمند نباشد، آگاهی ناقص و مخدوش را به طالبین ارائه میدهد ومعرفت آنان را به مذهب و عقیدهای به بدبینی و شك و تردید گرایش میدهد. در تبیین هر مذهبی باید از كتابهای اصیل و مورد قبول آنان بهره برد و هرگز بر نوشتههای مخالفان اكتفا نكرد.
جمعی از نویسندگان ملل و نحل، تعصبات دینی و مصالح شخصی خویش را، در نوشته
های خود تأثیر دادهاند و واقعیت و حقیقت مذاهب دیگر را ارائه ندادهاند. یكی از اساتید و اندیشندان معاصر از این فاجعه علمی ابراز تأسف میكند و برای این نویسندگان نمونههای ذكر میكند. وی در این زمینه مینویسد:

«كتاب ملل و نحل شهرستانی از كتابهای معروف در قلمرو تاریخ عقاید ملل جهان است كه همگان با نام و موضوع آن آشنایی دارند، این كتاب در همه كتابخانهها موجود و در اختیار دیگران است، وی در معرفی شیعه میگوید:

الف: از ویژگیهای شیعه، اعتقاد به تناسخ و حلول و تشبیه است.

ب: امام دهم شیعیان در قم درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد.

ج: هشام بن حكم خدا را جسم میدانست و برای او اندازهای برابر هفت وجب از وجبهای خود قائل بود.

د: او علی را خدای لازم الاطاعه میدانست. و دروغهای متعدد دیگری كه به شیعه نسبت داده است، هر كس اندك آشنایی با مذهب شیعه داشته باشد دروغ بودن این مطالب برایش همانند آفتاب روشن است. بعضی از نویسندگان دیگر هم، بعد از وی، ‌بیپروا شیعه را به شكل یاد شده معرفی كردهاند. برای نمونه «احمد امین در كتاب فجر الاسلام تهمتهائی به شیعه زد و سپس در نجف از محضر مصلح كبیر شیخ محمد حسین كاشف الغطا، معذرت خواست و گفت ریشه اشتباه من این بود كه مصادر و مدارك كافی درباره عقیده شیعه نداشتم»، كه امروز این عذر هرگز پذیرفتنی نیست و از یك محقق چنین سخنی بعید است.

بسیار مشاهده گردیده كه اطلاعاتِ موجود در میان اهل تسنن پیرامون شیعه، غالباً از كتابهای همانند ملل و نحل شهرستانی كه از سر تعصب و با مستنداتی ضعیف یا بدون مدرك نگارش یافتهاند، گرفته شده است و آثار زیانباری را در پی داشته است، این وضع در مورد فِرق اسلامی دیگر هم دیده میشود، معتزله از فرقههای كلامی است كه با چنین بیمهریهای روبرو است و نسبتهایی كه به آنها داده شده، غالباً با استناد به كتب مخالفین آنها بوده است كه در نتیجه از نظر علمی ارزش لازم را ندارد علاوه بر دروغهای كه آگاهانه یا غیر آگاهانه نویسندگانی، مانند شهرستانی به آنها نسبت دادهاند. امید آن كه نویسندگان فرق و مذاهب از سر انصاف و واقع بینی به این كار همت گمارند.


اقسام كتابها:

كتابهایی كه دانشمندان مسلمان در زمینه ملل و نحل تألیف نموده‌اند به سه دسته كلی تقسیم می‌شوند:

كتابهایی كه علاوه بر بحث در مورد مذاهب اسلامی به بحث درباره ادیان و مذاهب دیگر نیز پرداخته‌اند، مانند كتاب «الملل و النحل» تألیف عبدالكریم شهرستانی (م 479 ق).

كتابهایی كه تنها به فرق و مذاهب اسلامی پرداخته‌اند: مانند «اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات» تألیف شیخ مفید.

<!كتبی كه نویسندگان آنها تنها بحث در مورد یكی از مذاهب اسلامی نموده‌اند و این نویسندگان گاه از طرفداران و یا مخالفان آن مذهب هستند: مانند «فرق الشیعه» نوبختی از اعلام شیعه.